تعارض حبس با اصل شخصی بودن مجازات چیست؟

تعارض حبس با اصل شخصی بودن مجازات­ها

اصل بر این است که مجازات­ها تنها بر شخص مجرم تحمیل شود. کیفر حبس اگر چه ظاهراً بر خود زندانی تحمیل می­شود اما باید گفت که زندانی شدن مجرم، بی شک، به شکل غیر مستقیم آثار زیان بار مالی، معنوی، فکری و روحی را بر خانواده زندانی به بار می­آورد. در نتیجه به اصل شخصی بودن خدشه وارد می­شود و این عمل مجازات را از حالت شخصی بودن خارج می­کند. نمونه­ای از این مشکلات که می­توان اشاره کرد : نگرانی و احساس ناامنی میان سایر اعضای خانواده، نداشتن منبع درآمد، ترک تحصیل فرزندان، سرخوردگی در جامعه و بین دوستان حتی طرد شدن از جمع فامیل و دوست و آشنا و … در برخی موارد زندان به عنوان «داروی بدتر از درد» تعبیر می­شود. [1]

یکی از محققان در این­باره می­گوید : « تأثیر مهمی که زندانی شدن فرد بر او وارد می­کند در زمینه خانوادگی است. وقتی فردی به خاطر هر جرمی محکوم به حبس شود، افرادی که دارای همسر و فرزند می­باشند به خاطر دوری از خانواده  و بی­سرپرستی آن­ها دچار مشکلات روحی و روانی در زندان خواهند شد و خانواده او هم بر اثر بی سرپرستی در جامعه ممکن است به انحراف و فساد کشیده شوند.» به نظر می­رسد زمانی این اثر مخرب زندان، قابل لمس است که زندانی یک فرد متأهل باشد و نیز به ویژه زندانی متأهلی که دارای فرزندانی باشد چون اثر تخریبی زندان بر فرزندان زندانی نسبت به سایر اعضای خانواده وی بیشتر است. حتی در زمینه اقتصادی بیشترین فشار و سختی بر خانواده فرد محبوس شده وارد می­شود. [2]

وقتی فردی که سرپرست خانواده است وارد زندان می­شود وضعیت اقتصادی خانواده به کلی مختل و در یک وضعیت بحرانی قرار می­گیرد وارد یک مرحله جدیدی می­شود طبیعی است که درآمدهایی که شوهر و سرپرست خانواده می­توانسته کسب کند منتفی است. حال سنگینی این وضعیت بر دوش زن خانواده است، اگر وی فردی شاغل باشد قضیه متفاوت است و او می­توانند به نوعی مخارج خود و فرزندان را تأمین کند ولیکن درجایی که چنین شرایطی موجود نباشد وضعیت به حالت بحرانی تبدیل می­گردد، ابتدا هرگونه پس اندازی که موجود بوده خرج و هزینه می­گردد و در آخر امید به افراد فامیل دارند در جهت کمک مالی.

حتی در شرایطی که زن شاغل است، پس از محبوس شدن همسر همه نگاه­ها به زن عوض می­شود و جایگاه قبلی زن متزلزل می­شود نگاه­ها با نوعی تحقیر همراه است. حال آیا این انصاف است ؟

در زمینه تحصیل فرزندان هم باید قدری گفت. درست است زندانی شدن سرپرست خانواده روی هر بعد از زندگی افراد آن خانه تأثیر می­گذارد که یکی از این ابعاد که بسیار مهم هم هست، بعد تحصیل فرزندان است. فرزندان یک ذهن بسیار حساس دارند و باید در شرایط روحی مناسب باشند تا بتوانند به تحصیل خود ادامه بدهند اولین نتیجه زندانی شدن مرد خانواده این است که می­تواند تأثیرات بسیار بدی در تحصیل محصلین خانواده بگذارد. در خانواده یکی از افرادی که می­شناسم به علت فروش مواد مخدر در زندان به سر می­برد دخترش که شاگرد اول و ممتاز کلاس بود به زور حتی با تجدیدی قبول می­شد.

می­دانیم که آینده ساز این مملکت همین فرزندان هستند هر چند که تعداد آن­ها در اقلیت است ولی آیا نباید برای آن­ها فکری اندیشیده شود ؟ [3]

خانواده به منزله کانونی است که هر یک از اعضا آن دارای نقشی می­باشند و در این راستا نقش والدین، به منزله سقف و ستون این کانون می­باشد و کم رنگ شدن نقش هر یک از اعضاء خانواده عاملی است که منجر به از هم پاشیدن ساختار خانواده می­شود و آسیب­های مقتضی وارد می­سازد. یک از ویژگی­های بارز هر نوع خانواده بار عاطفی خانواده است. منظور از بار عاطفی حمایتی است که والدین از فرزندان خود دارند و در صورت کم رنگ شدن آن می­تواند منجر به از دست رفتن امنیت روانی فرزندان گردد. طبیعی است که عدم حضور پدر و مادر در خانواده به بافت عاطفی اعضای خانواده آسیب می­رساند و منجر به حصول دلبستگی ناایمن در فرزندان و برخورد علایم اضطراری جدایی و تنش­های حاصل از آن می­گردد که به دنبال خود احساس مبنی بر ناامنی را حاصل می­کند. خانواده با نقشی که در حفظ آداب و سنن فرهنگی و انتقال آن­ها به نسل­های آینده دارد، فرهنگ را زنده نگاه می­دارد. بنابراین خانواده را از پاره­ای جهات می­توان نماینده جامعه دانست و ناتوانی خانواده در اجرای کامل کارکردهایش گویای این واقعیت است که جامعه نیز به هدف­های خود نخواهد رسید. زیرا هر جامعه­ای کوشش دارد تا نسل­های آینده متفکر در خود پرورش دهد و هسته این بالندگی درون خانواده شکوفا می­شود.

عناصر اصلی خانواده هم مسئول جامعه­پذیری فرزندان هستند و هم باید در خارج از خانواده بر آن­ها نظارت داشته باشد، لذا عدم حضور عناصر اصلی خانواده در کارکردهای نظارتی و تربیتی و عوامل مؤثر بر جامعه­پذیری فرزندان اثرات منفی بر جای گذارده و فرزندان توانایی انطباق و سازگاری بهینه با جامعه را نخواهد داشت. لذا می­توان بروز رفتارهای اثرات منفی بر جای گذارده و فرزندان توانایی انطباق و سازگاری بهینه با جامعه را نخواهد داشت. لذا می­توان بروز رفتارهای نابهنجار اجتماعی را در فرزندان خانواده­هایی که دارای سوابق حبس هستند شاهد بود. یکی از مهم­ترین فرآیندهایی که در خانواده می­باید حاصل گردد بحث الگو در خانواده­ها است، عدم کفایت پدر یا فقدان او بر حسب این­که الگوهای دیگری از مردان در خانواده باشد یا نباشد نتایج و اثرات متفاوتی خواهد داشت. در نهایت فرزندان در درون خانواده و از طریق تجربه مستقیم با عناصر اصلی نظام فرا می­گیرد که پدر مظهر اقتدار است و ما در مظهر محبت و عطوفت و از این طریق می­آموزد که در بزرگسالی نقش مناسب خود را ایفا کند. [4]

بررسی ها و مطالعات نشان می دهد که نداشتن تجربه مستقیم با پدری به عنوان به عنوان مدل و الگو و همچنین پدری که نتواند الگو مدل رفتاری مناسب داشته باشد، فرزندان را از نظر رفتارهای اجتماعی دچار مشکل می سازد.

اولین تجربیات جامعه پذیری که طی آن نوجوان به مهارتها و ارزشهای والدین پی می برد، ملاکی است برای رفتار بعد او، لذا عدم حضور پدر منجر به اختلال در فرایند الگوپذیر فرزندان می شود و همچنین با توجه به اینکه فرایند همانند سازی و رشد سوپرالگو در سنین کودکی بنابر فرایند الگوسازی شکل می گیرد و حضور مادر و پدر عاملی است که در تائید نقش هویت جنسی، لذا عدم وجود والدین در خانواده منجر به بروز اختلال در فرایند الگوپذیری می شود. [5]

از سوی دیگر فرد مجرم پس از ورود به زندان به لحاظ یادگیری اجتماعی و فرایند تقلید، رفتارهای حاضر در زندان را به عنوان خرده فرهنگ می آموزد و با توجه به اینکه فرزندان رفتارهای خود را از والدین می آموزند، لذا فرایند انتقال رفتارهای انحرافی را به لحاظ حضور پدر در زندان می توان مشهود داشت.

همانگونه که ذکر گردید فرد مجرم پس از خروج از زندان با برچسبهائی که از سوی جامعه به وی اطلاق می گردد روبرو می باشد، این برچسبها فقط به خود مجرم زده نمی شود بلکه اعضاء خانواده و ساختار خانواده نیز با این مسئله روبرو می گردند و این امر، به منزله عاملی است که در روند ارتباطات اجتماعی و گرایش خانواده به سوی جامعه بهنجار اختلال ایجاد می نماید می توان این امر را مشاهده نمود که پس از مدتی خانواده مجرمین منزوی گردیده و تعاملات معنی دار خود را از جامعه از دست خواهد داد. از جمله مسائلی که در فرایند تربیتی حاصل می شود جامعه پذیری فرزندان در خانواده است. نکته اساسی و قابل ذکر در بررسی فرایند جامعه پذیری فرزندان مبنی بر این است که روند مزبور از طریق ارزشهایی که بر طبق اجتماعی با معاشران خانواده حاکم است صورت می گیرد و به طوری که مشاهده شده است، حضور و رفتار پدر در نظام خانوادگی الگوئی است برای چگونگی جامعه پذیری فرزندان و اما در خانواده هایی که پدر حضور ندارند، فرزندان ارزشهای اجتماعی را به درستی پذیرا نمی شود با همسالان عادی خود سازگار می شوند، نحوه ارتباط فرزندان با اعضاء و خانواده توام با احترام نیست. در فرزندان این خانواده ها ترک تحصیل یا افت تحصیلی بالاست در نظام خانواده ایرانی، نقش اقتصادی به گونه ای روشن و آشکار است در خانواده ای که پدر حضور ندارد و در حبس به سر نمی برد نقش اقتصادی و اقتدار پدر به شدت مختل می گردد و پایگاه شغلی پدر دستخوش اختلال می شود.

یکی از نقش های مهم پدر در خانواده، نقش حمایتی اوست، عدم حضور طولانی مدت پدر در خانواده منجر به بروز اختلال در نقش مشکل گشایی و حمایتی پدر می شود و پدر به عضو حمایت شونده ای مبدل می شود و بر همین اساس باید به فکر راه چاره بود زیرا که کمبود و فقدان عده کثیری از افراد جامعه به خصوص مردان، تاثیراتی بس شگرف را به دنبال خواهد داشت. مسئولیت اداره خانه و خانواده با مرد خانه است. حال در فقدان این افراد چه مسائلی رخ می دهد؟

[1] . آشوری ،محمد،پیشین، ص 40

[2] . رستمی علی، 1389، تحلیلی بر عوامل تأثیرگذار زندان بر زندانی،بی نا،چاپ اول،تهران، ص 32

[3] . همان، ص 34

[4] . قائمي، علی، ١٣٩٣،نظام حيات خانواده در اسلام، نشر انجمن اوليا و مربيان، چاپ سیزدهم، تهران ، ص61

[5] . تقوی، نعمت الله، 1376،جامعه شناسی خانواده، انتشارات دانشگاه پیام نور،چاپ اول،تهران ، ص 43